زاهر سارایی: دکتۆر «ئێحسان موعتەزدی» کرماشانیەو زێاتر دە هەڤدە ساڵە نیشتە‌جیی هوڵەندە. دکتۆراێ ئامار نام‌ڕێشتەیی دێرێگ، ئەمان هە وە بۊچگیەو عشق و عەلاقە وە زوان و ئەدەبیات کوردی داشتگە. ساڵان زۊ کوڵە‌چیرووکەێلێ دەێ دە وبڵاگ ئیلام ئاسوو دخسیمن گ دە زوان هوڵەندی و ئنگلیسی وە کوردیی خوارین ئەڵگەردانۊ.
موعتەزدی ئێرنگە فێشتر دە بان ئەڵگەردانن مەتەڵەێل و ئستوورەێل کوردی، زوورم کوردی کورمانجی کار کەێگ و حاسڵ ئێ خیرەتە دو کتاو وە‌نرخن وە نامە‌ێل: سیابەند و خەجێ، و مەمێ ئاڵان گ بڵاوگەێ زانا چاپ کردگە.
موعتەزدی ئێجارە دەس وە قەڵەم بردگەو ڕخنەێگ دە بان کتاو «مەلۊچگێ ها سینگم» «مێهدی ئارمانی»، نۊسەر ئیلامی، نۊساگەو دە نووڕمان نوێگەو وە ئێ کتاوە نووڕسگەو دیمەنەێل تازه‌ێ دەێ ئەودەر، خسگە.
ئەڕا ئێ هەر دو عەزیزە گ هۊریار زوان و ئەدەب کوردیین، سەربەرزی و بەختەوەری ئارزوو کەیم.
«مەلۊچگێ ها سینگم» زەنجیرەێگ لە دڵنۊسیاگەیل «مێهدی ئارمانی»یە، کە فێشتر وەک شاعێر و ڕەخنەگر ئەدەبی ناسریەێ. هەر یەک وەی دڵنۊسیاگەیلە یەک دو لاپەڕە و ئەڕای خوەێ عنوانێ دێرێ، کە عنوان پەرتووک خوەێ لە یەکێ لەوانە گریاس. ‹›مێهدی ئارمانی›› لە ناو ئێ کتاوە ویر و باوەڕ خوەێ سەبارەت وە ژیان، بۊن، سرووشت (تەبیعەت) هاوردگەسە بان قاقەز.
زوان نۊسیاگەیل شاعێرانە و ڕەوان، و پڕ لە وشەیل ڕەسەنە، کە بێپەێوەندی وە پێشینەی هەلوەسوانی نۊسەر نییە. وەهەرحاڵ ئەڕای هەڵسەنگانن ئی پەرتووکە با ئەوەڵ بنۊریم ئەرک نۊسەر کورد و وە تایبەت کەسێ کە وە کوردی خوارین نۊسێ، چەس؟ داخوم ئی نۊسانە وەنیاز ئەوسەربردن ژیانە، یا دیاردەی کزەی دەروونی هونەرمەندە؟ یاخود نۊسەر هووکارەی پاراستن زوان داڵگی خوەێە، کە وەداخەو خەریکە کاڵەو دوو؟ هەگ وەی سۊک و زاویە سەێل ماجەرا بکەیم، وە ناچار دان وە ئەوە نەیم کە فورم و قاڵب گرنگتر لە ناوەڕووکە، ئوو وەی باوەتە کارەگەی ‹›ئارمانی›› فورم تازەێک وە پەخشان کوردی خوارین زیادە کەێ. وە ڕاسی چەن کەس لە نۊسەرەیل ئێمە ویر و گفت‌ولفت دەروونی خوەێان وە زوان داڵگی دیارنە بان قاقەز؟ چەن کەس لە ئێمە بوێری ئەوە دێرێ کە ویروڕای خوەێ وە زووان داڵگی بناسێنێ؟ ئمجا چۊ چەمەنۊریم کە زاڕووەیلمان دەفتەر خاترات خوەێان وە زوان داڵگی بنۊسن؟ ئەمانێ ‹›مێهدی ئارمانی›› ئێ کارە کەێ، و خوەشیش کەێ.
زاراوەێ کتاو، کوردی خوارین وە شێوەزار شرین ئیلامییە. ئەڕای کەسێک جوور من کە شێوەزار کوردیەگەێ فێشتر کرماشانییە، خوەنسن ئی کتاو دەرەتانێک بۊ کە فێر بڕێگ لە هۊردەکارییەکان جیاواز ئێ شێوەزار گرنگ کوردی خوارینە بووم. ئی ئێمکانە فێشتر وە پەخشان پێش دیاێ تا لە ناو هەڵوەس یا قسەکردن، لە سەر ئەوەێ کە زەمان هەڵوەس فێشتر زەمان سادەس، جوور حاڵ یا گوزەێشتەی سادە، و فرەجار کردار وە قەرینەێ مەعنا وە بەیتەیل هەڵسڕیەێ، و وەخت قسەکردنیش هەرچەن قسەی یەکتری فەهم کەیم دەرەتان سرنج‌گرتن و هۊردبینی کەمە. ئەمانێ لە ناو پەخشان، زەمانەیل جووراوجوور و باوەتەیل جیاواز هەم پێش دیان و هەمیش دوارە دوون، و یە وە خوەنەر دەرفەت دەێگ کە پەێجووری بکەێگ و لە قەرینەکان پەێ وە مانا بوەێ.
جارجار لە ناو مەتن موشکڵەیل ڕێنۊسیش دیانە وەر چاو، کە مدوو و هووکار ئێ چشتە فێشتر، نەۊن ئێستاندارد یەکسان ئەڕای کوردی خوارین و کەمبۊن مەتنەیل پەخشان ئەدەبی مودێرن وەی زاراوەێ گرنگەسه. یە خوەێ یەکێگە لە دژوارییەیل نۊسان وە کوردی خوارین، ئەمانی بێژگە لە یەک دو جێ (جوور ‹›هەر دچمێ›› وە جێ ‹›هەر د چەمێ››)، ئێ مشکڵەیلە نوای خوەنسن و فەهمسن مەتن نیەگرن. ئەڕای منێ کە خوەم ناو نۊسانەگەم وە کوردی موشکڵ ڕێنۊس داشتمە و هێمانیش دێرم، یە جێگای خوەشحاڵی بۊ کە بۊنم کێشەی ڕێنۊس ڕێگری لە خۊەنسن و نۊسان نیەکەێ.
وەهەرحاڵ فورم و قاڵب تەنیا تایبەتمەنی ئێ کارە نییە، بەڵکە ناوەڕووکەگەێیش تازە و وەدڵە. نۊسەر بێ‌ئەوەێ ک وشەکان سەین و نائاشنا وە کار بوەێ، ئازایانە و وە دڵسافی باس هەست و بۊن و زەمان کەێ. لەناو چەن گڵە وە نۊسیاگەیل، ڕاوی (ڕوایەت‌کەر) باس هەست دڵەڕاوەکی خوەێ لە وەخت تەنیایی ناو وەیشت کۊەسان کەێ، و وەێ ساتەیل ‹›هەێدگر ۱››ی ‹›بڕیان›› لە دنیا، وت‌واتەکان ڕەسەن خوەێ لە دەرەوەێ خوەێ ئژنەوێ. ناوەجێ نییە ئەر بۊشیم پەێجووری دەروونی و مانای بۊن هێڵ پەێوەند نۊسیاگەیل ئێ کتاوەسە. بەشێک وەی پەێجوورییشە وە دەورەی مناڵی ڕاوی هەڵگەردێ، کە هەست و بۊن فێشتر وە ئەسڵ خوەێ نزیکە.
وە چەواشەی فێلسووفەیلێ جوور ‹›هەێدگر›› کە باس ‹›خودا›› لەناو کارەیل خوەێان نیەکەن، و ئێ باسە تەنیا دۊای چارەسەربۊن پرسیارەیل سەبارەت وە بۊن ڕەسەن مرۆڤی، چە بۊن فەردی و چە بۊن کوومەڵایەتی و مێژوویی، شاێان قسە زانن، ‹›مێهدی ئارمانی›› لەناو ویر خوەێ ڕانیەوسێ و باس پەێوەندی ئێنسان و خودایش کەێ. ئێ ناوەڕووک فەڵسەفییە، نۊسیاگەیل ‹›ئارمانی›› (جناس مەبەسە۲) لە کورتەچیرۆکەیل مینیماڵ جیاواز کەێ.
م ئەڕای نۊسان ئی بەڵگە، کتاو ‹›مەلۊچگێ ها سینگم›› لە سەرەتا تا ئاخر خوەنسم، و هەوڵ خوەم دام کە باوەڕ خوەم سەبارەت وەی کارە وە کوردی وەرد کەسەیل تر بەش بکەم. فرەجار م دیمە کە ڕەخنەگرەیل ئیمە وە زوان فارسی ڕەخنە وە بەرهەمەیل کوردی گرن و ویرکیشتر ئەوەسە ک لەناو ڕەخنە فارسیەگە جارجار ئێشارەیش وە مەتن کوردییەگە کەن، بێ‌ئەوە کە هەڵگەردانێ بارن. ئمجا وەردەنگ (موخاتەب) ئێ ڕەخنە کییە؟ کەسێ ک کوردی نیەزانێ چۊ کەڵک لە مەتن کوردییەگە گرێ، و کەسێ ک کوردی زانێ ئەڕا باێەس ڕەخنەگە وە زوان هاوساێە بخوەنێ؟!
ئەڕای پێشچێین زوان، وەشانن هەلوەس و پەخشان بەس نییە، بەڵکە باێەس سوننەت «وە دقەت خوەنسن» و «ڕەخنەگری» ئەوڕێ بخەریەێگ و جی بکەفێ. وە هیوای ئەوە ک ڕووژێگ بڕەسێ ک ئەڕای هەر هەلوەس و پەخشان کوردی، دە(۱۰) ڕەخنە بڵاو بکریەێ، و هەر بەرهەمێ سەد جار بخوەنریەێ.
