در سرزمینی که هر تپهاش خاطرهای از هزاران سال پیش را در دل خود نگه داشته، و هر بنا و محوطهاش قصهای خاموش از رنج، شکوه، ایمان و زیست مردمانی کهن را روایت میکند، میراث فرهنگی تنها یک موضوع اداری یا کارشناسی نیست؛ میراث، حافظه زنده یک ملت است.
خراسان شمالی، استانی با پیشینهای کهن و تنوعی شگفتانگیز از آثار تاریخی، طبیعی و ناملموس، امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند نگاه دقیق، حمایت جدی و پاسداری عاشقانه است؛ چرا که آنچه از گذشته به دست ما رسیده، تنها چند سنگ و خشت و سند نیست بلکه هویت، ریشه و شناسنامه مردمان این خطه است.
در همین رابطه، پای صحبت محمدرضا قهرمانیان، معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسانشمالی نشستیم؛ کسی که از نزدیک با دغدغههای ثبت، حفاظت، تعیین حریم و صیانت از آثار تاریخی این استان سروکار دارد و از فراز و فرودهای مسیر حفاظت از میراثی سخن میگوید که نهتنها متعلق به امروز، بلکه امانتی برای فرداست.
آنچه میخوانید، گفتوگویی مفصل درباره وضعیت آثار تاریخی خراسان شمالی، ثبت ملی و جهانی، تعیین حریم و چالشهای سالهای اخیر است.
اگر بخواهید تصویری از وضعیت آثار تاریخی خراسانشمالی ارائه دهید، امروز این استان در چه جایگاهی قرار دارد؟
خراسان شمالی از استانهایی است که از نظر تنوع و تراکم آثار تاریخی، فرهنگی و طبیعی جایگاه بسیار مهمی در کشور دارد. بر اساس آخرین آمار، تعداد آثار تاریخی شناساییشده در استان به یکهزار و ۵۳۶ اثر رسیده است. این رقم نشان میدهد که ما با استانی روبهرو هستیم که لایههای تاریخی آن بسیار عمیق و گسترده است و هنوز هم ظرفیتهای شناسایینشده فراوانی در آن وجود دارد.
این عدد یکهزار و ۵۳۶ اثر چه پیامی برای مسوولان و مردم دارد؟
این عدد تنها یک آمار نیست؛ یک هشدار و در عین حال یک امید است. هشدار از این جهت که این حجم از آثار نیازمند مراقبت، پایش، پژوهش و حفاظت مداوم است و امید از این منظر که خراسان شمالی هنوز ظرفیتهای ناشناخته زیادی دارد. سال گذشته نیز ۲۴ اثر در محدوده شهرستانهای اسفراین و بام و صفیآباد شناسایی شد که این خود نشان میدهد فرآیند شناسایی همچنان فعال است و استان هنوز برای پژوهشهای میدانی و باستانشناختی بسیار ظرفیت دارد.
از میان این آثار، چند اثر در فهرست میراث فرهنگی کشور ثبت شدهاند؟
۷۵۸ اثر در فهرست میراث فرهنگی کشور ثبت شده است و این آثار شامل دستههای مختلفی هستند؛ ۵۲۷ اثر تاریخی، ۶۰ اثر طبیعی، ۱۳۱ اثر ناملموس، ۴۰ اثر منقول، این تنوع نشان میدهد که میراث استان تنها محدود به بناها و محوطههای تاریخی نیست بلکه طبیعت، آداب، آیینها، مهارتها و اشیای ارزشمند نیز بخش مهمی از هویت فرهنگی استان را تشکیل میدهند.
ثبت ملی آثار چه اهمیتی دارد؟
ثبت ملی در واقع نخستین گام رسمی برای حفاظت از یک اثر است. وقتی یک اثر در فهرست میراث فرهنگی کشور ثبت میشود، هویت آن تثبیت شده و امکان حفاظت حقوقی، کارشناسی و مدیریتی برای آن فراهم میشود. ثبت ملی به ما کمک میکند تا از تخریب، دخل و تصرف غیرمجاز و فراموشی آثار جلوگیری کنیم. این موضوع در استانی مانند خراسانشمالی که آثار متعدد و پراکنده دارد، اهمیت دوچندان پیدا میکند.
آیا برای سالهای آینده هم پروندههای ثبتی در دست اقدام دارید؟
بله، خوشبختانه روند کار متوقف نشده است و برای سال ۱۴۰۵ تعداد ۱۵ پرونده غیرمنقول در دست اقدام داریم که مراحل کارشناسی و آمادهسازی آنها در حال پیگیری است. این پروندهها پس از تکمیل مستندات و طی مراحل قانونی، برای بررسی به مراجع ذیربط ارسال خواهند شد.
در حوزه ثبت جهانی، خراسان شمالی چه جایگاهی دارد؟
خراسان شمالی نیز در حوزه ثبت جهانی سهمی ارزشمند دارد و تعداد آثار ثبت جهانی استان به ۶ اثر رسیده است. این آثار در سطح ملی و بینالمللی اهمیت دارند و نشان میدهند که استان ما نه تنها در سطح منطقهای بلکه در پهنه جهانی نیز حرف برای گفتن دارد. از جمله این آثار میتوان به موسیقی مقامی بخشیهای شمال خراسان، نوغانداری و ابریشمبافی، سوزندوزی ترکمن که بهصورت مشترک با سایر کشورها ثبت شده، جنگلهای هیرکانی، کاروانسرای قلی، مهارت ساخت و نواختن دوتار اشاره کرد. این آثار هر کدام بخشی از روح فرهنگی و تاریخی مردم این سرزمیناند؛ برخی ملموس و برخی ناملموس، اما همگی ریشهدار و ماندگار.
چرا ثبت جهانی اینقدر اهمیت دارد؟
ثبت جهانی یعنی یک اثر از مرزهای جغرافیایی عبور کرده و به میراث بشری تبدیل شده است. این یعنی جهان آن را به رسمیت شناخته و برای حفاظت از آن، مسوولیت مشترک قائل شده است. برای ما، ثبت جهانی تنها یک افتخار نیست؛ یک تعهد است. تعهد به اینکه این آثار را بهتر بشناسیم، بهتر پاسداری کنیم و آنها را به نسلهای آینده سالمتر منتقل کنیم.
از میان آثار استان، تعیین حریم چه جایگاهی دارد؟
تعیین حریم یکی از مهمترین مراحل حفاظت از آثار تاریخی است. وقتی برای یک اثر تاریخی حریم مشخص میشود، محدوده حفاظت فیزیکی و قانونی آن تعیین شده و از تعرضات احتمالی جلوگیری میشود. اکنون ۷۰ اثر در استان تعیین حریم شدهاند که شامل بناهای تاریخی، تپهها و محوطهها میشود. هفت اثر نیز در سال ۱۴۰۴ تعداد تعیین حریم شدهاند که اکنون در مرحله ابلاغ به استان قرار دارند. این مرحله برای اجرایی شدن تصمیمات بسیار مهم است، چون از آن پس ضوابط حفاظتی بهصورت رسمی قابل اعمال خواهد بود. در سال ۱۴۰۵ نیز بیش از ۲۰ پرونده تدوین شده است که قرار است خردادماه در جلسات کارشناسی وزارت میراث فرهنگی بررسی شوند. ما امیدواریم با تصویب این پروندهها، گام مهم دیگری در مسیر حفاظت از آثار تاریخی استان برداشته شود.
شما به عنوان معاون میراث فرهنگی، بزرگترین دغدغه امروز این حوزه را چه میدانید؟
بزرگترین دغدغه ما این است که میان سرعت توسعه و ضرورت حفاظت از میراث، تعادل برقرار شود. اگر توسعه بدون توجه به میراث پیش برود، بخشی از هویت ما از بین میرود. در کنار این موضوع، کمبود منابع، گستردگی آثار، نیاز به نیروی متخصص و همچنین ضرورت آگاهیبخشی به مردم از مهمترین چالشهاست. نقش مردم بسیار تعیینکننده است. میراث فرهنگی تنها متعلق به اداره کل یا وزارتخانه نیست؛ این میراث متعلق به مردم است. اگر مردم در کنار ما باشند، بسیاری از آثار از خطر نابودی نجات پیدا میکنند. آگاهی، حساسیت اجتماعی و مشارکت محلی میتواند بهترین پشتوانه برای حفاظت از آثار تاریخی باشد.
اگر بخواهید یک پیام پایانی به مردم خراسان شمالی بدهید، چه میگویید؟
میگویم هر اثر تاریخی، هر آیین، هر آواز و هر نقش و نگار، بخشی از هویت ماست. مراقبت از میراث فرهنگی یعنی مراقبت از ریشههای خودمان. از مردم میخواهم همانطور که از خانه و خانواده خود محافظت میکنند، از میراث سرزمینشان نیز پاسداری کنند. ما اگر گذشته را حفظ کنیم، آیندهمان استوارتر خواهد بود. خراسان شمالی با جمعیت یک میلیون نفری در شمالشرق کشور واقع است که نیمی از جمعیت آن در روستاها ساکن هستند.
- منبع خبر : ایرنا
