وقتی چند بیت از شعر زڵەێخام حووران یا زڵەێخام شووران عارف و شاعر بزرگ کردزبان، غلامرضاخان ارکوازی، از زبان علامه محی الدین صالحی شنیدم، بی تأمل شعر زیبای شاعر کردزبان دیگری به نام ترکەمیر آزادبخت با عنوان شرین شەهماران به خاطرم آمد.
گر چه اختلاف سن این دو شاعر بزرگ به احتمال، ۱۴ تا ۲۴ سال بوده و یکی در لرستان و آن دیگر در ایلام می زیسته است، اما هر دو دارای تجارب زیسته مشترکی بودەاند. شاید بتوان گفت از شعر یکدیگر آگاه بوده و آثار یکدیگر را خوانده و یا شنیدەاند. وقتی هر یک از تغزل های مورد نظر این دو بزرگ را می خوانیم، بی درنگ تغزل زیبای آن دیگری فرایادمان می آید و این موضوعی است که در ادبیات به آن اثرپذیری یا اثرگذاری می گویند و گاهی نیز در مبحث توارد به آن پرداخته می شود.
علی دشتی در کتاب «نقشی از حافظ» آورده است که:
«اثرپذیری گویندگان بزرگ از یکدیگر معنایش تقلید و یا پیروی نیست، بلکه این نکتەی دقیق را نشان می دهد که میان آنها تشابه فکر و سلیقه وجود داشته است. اگر سعدی از متنبی، شاعر بزرگ عرب، و منوچهری از شعرای جاهلیت متأثر شدەاند، برای این است که همان نوع احساس و شوق قریحەی آنان را به کار انداخته است. یا اگر متفکر بزرگ آلمان (گوته) دیوان شرقی خود را تحت تأثیر حافظ می آفریند، از این روست که میان آن دو تشابهی در فکر موجود است. همچنین اگر آثاری از ابوالعلاء مَعَرّی و افکاری از خیام در حافظ به چشم می خورد، به این سبب است که در مغز وی همان اندیشەها و در وجود او همان روح ابوالعلا و خیام سرکشی می کرده است.» (۱۳۶۴: ۲۰۵)
دکتر شفیعی کدکنی از این موضوع با عنوان «متن پنهان» یاد می کند و غرض از متن پنهان نوعی نشان دادن آثاری است که در آفرینش یک «متن» text قابل جست و جو باشند، می داند. وی همچنین معتقد است که «تمام خلاقیت های ادبی تاریخ بشر سرشار از «متن پنهان» است.
شمس قیس رازی نیز در موضوع «سرقات» معتقد است که اگر شاعر دوم سخن شاعر اول را به شکل بهتری به کار ببرد، آن سخن دیگر متعلق به او خواهد بود و برای شاعر اول تنها فضل تقدمی خواهد بود.
به نظر دکتر شفیعی کدکنی حافظ مظهر کمال چنین هنرمندیای است. (اینکیمیایهستی، ۱۴۰۱: ۲۰۱)
نگارنده این سطور معتقد است که «زمینِ» تغزلِ مورد نظر را غلامرضاخان ارکوازی از ترکەمیر آزادبخت گرفته و این امر قدرت تصرف وی در استفاده از موضوعات شعری دیگران را نشان می دهد.
اکنون چند بیت از تغزلات آن دو شاعر بزرگ را به خوانش می نشینیم. هر دو شعر، تغزلاتی عالی در توصیف جمال محبوبی زیباروی است، که بی شک زبان شعری غلامرضاخان در مقایسه با ترکەمیر، در اوج پختگی و صلابت است و این مصداق سخن آن بزرگ است که گفت: «شاعرِ خام تقلید می کند و شاعرِ پخته می رباید.» (الیوت)
ترکەمیر:
شەو شەمعێ نێا شووراێ شەهماران
ناگا نامەحرەم وا دا وه یاران
تەفەڕوج پەێ تیپ توغراێ حەێتاران
سەف سەف چۆ سەرسان، سپاێ سەرداران
زیوەش کرد وە بان نارنجی ناران
بەدرێ ژه ڕۆ ئەو برچ مەدەێ جاران
خاسه خانمێ ژه خدمەتکاران
حوورئاسا ژه تیپ حووری حساران
تاس و ماس و مشک ماهی مەتاران
ئاورد پەێ سەر شوور شاێ سەر قەتاران…
گوڵاو پاشی چەتر پارچەێ ئەڵواران
مەر شرین نه حەوز هەرسین هەرجاران
شستشوێ شەعرەین شەوق چۆ ستاران
مەر لەولا پەل پێچ تۆلەک چناران
بەسەر چۆ جەێران نه مەرغزاران
نەئووزەن پەێ نەزم نمازگوزاران
شەفەتەین شەفاێ دەرد بیماران
ئعجازەش ئەنوار مەسیحاداران…
در شعر ترکەمیر، خانمی به عنوان خدمتکار اسباب و وسایل آرایش آن حوری زاد را فراهم می کند، اما در شعر غلامرضاخان ارکوازی، خود اوست (زیباروی) که وسایل را فراهم می کند:
غلامرضاخان ارکوازی:
یەێ ڕووژ حوورێ دیم، حووریزاۍ حووران
مەێلِ خاتر کەرد وه خەملی شووران
شانەێ شێرماهی موحکەم گرت نه چەنڴ
پەێ تەعمیر زڵفِ سیاێ تاوس ڕەنڴ
داواداو ماورد وه توغراێ چین دا
پەخش کەرد وه سەفحەێ جامِ جەمین دا
سەف سەف چۆ سەرسان، سپاێ سەرداران
یوورش کەرد نه بان نارنجی ناران
هەر ژه حوقەێ فەم، تا وه باخچەێ بەێ
سپاردن وه دەس حەێتارانِ حەێ
نم دا وه عەرەق نەعنا مائولوەرد
تەعبیەێ فنجان ئەفڵاتوونیش کەرد
عوودِ قەماری، عەبیر و عەنبەر
سەتڵ چینی مشک عەتر جام پەروەر
شەن وه خەمڵیان رەێحان نموون دا
فەتواێ قەتلِ عام روبعِ مەسکوون دا…
تاریخ تولد غلامرضاخان ارکوازی: ۱۱۸۴ یا ۱۱۸۹ هجری قمری بوده، اما از سال تولد ترکه میر آزادبخت اطلاعی در دست نیست.
وفات غلامرضاخان ارکوازی در ۱۲۵۰ یا ۱۲۶۰ و وفات ترکه میر آزادبخت در ۱۲۳۶ ثبت شدە است.
- نویسنده : حجت رشیدی
