گُلوَنی(به فارسی گلبندی) بهگونهای سربند و روسریِ زنان لر، لک و کرد گفته میشود.
این روسری حدود ۳۰۰۰ سال قدمت دارد و ریشه آن به زنان کاسیت (اجداد قوم لر) میرسد و در زبان فارسی به صورت گُلبَندی تلفظ میشود که برگرفته از واژه گُلبَدن، نوعی پارچه هندی ابریشمی و لطیف است.
سعید شادابی در کتاب خود به نام فرهنگ مردم لرستان در بخش مربوط به لباس عروس و پوشش زنان عشایر به سَروَن (Sarvan) اشاره کرده که همان حجاب و پوشش موهای سر و گیسوان عروس به وسیله چارقدهای ظریف و نازک گلدار ابریشمی در رنگهای مختلف است.
این پوشش به نحو خاصی است زیرا سر عروس را با چند تخته از این چارقدها میپوشانند و دنباله آنها را از پشت سر آویزان میکنند. همانجا توضیح داده شده که گلونی همان سرونهای رنگی هستند و چارقدهای ساده و بزرگتر که حاشیههای رنگی دارد و ریشه دار هستند کت (Kat) نام دارد.
گلونی در تاریخ
عطا حسن پور، باستانشناس لرستانی گفت: بر اساس بیان مورخانی چون «هرودت» ریشه سربند آن هم سربند لُری به دوره هخامنشیان و دوره ماد برمیگردد و براساس شواهد و نوشتههای تاریخی، سربند از اجزای لباسهای همه ایرانیان، وابسته به آن و جدایی ناپذیر است.
وی افزود: کتاب تاریخ ماد، پوشش ایرانی را توصیف میکند و سربند را در مورد زن و مرد ایرانی، هر دو به کار میبرد، وجود دستاری به دور سر در نقش برجستههای تاریخی تأیید میشود، در دوران میلادی و حتی پیش از مادها هم زنان و هم مردان دستار یا همان سربند بر سر دارند.
وی اظهار داشت: در سالنامههای آشوریان نیز این دستار هم بر سر زنان و هم بر سر مردان وجود دارد و در توصیف اقوام زاگرس، آشوریان، عیلامیها و مادها از این سربند یاد میشود و در میان نقش برجستههای به جامانده این سربند به وضوح دیده میشود.
حسن پور ادامه داد: در حفاری گورستان سه هزار ساله عصر آهن بابا جیلان (باباجان) در غرب شهرستان دلفان انگشتری پیدا شده که روی انگشتر مفرغی، انسانی با دوبال از دل خورشیدی بیرون آمده که کفش مادی و شلوار مادی و باشلوق مادی که شبیه مقنعههای امروزی بر سر دارد که کلاهی روی آن قرار گرفته و دور کلاه دستاری شبیه به گلونی امروزی قرار دارد.
وی افزود: این سربند همچون مقنعههای امروزی گوش، گردن و سینه را میپوشاند و روی این باشلوق مادی، کلاهی قرار دارد و دور کلاه دستاری شبیه گلونیهای امروزی قرار گرفتهاست.
حسن پور عنوان کرد: همچنین چندین نمونه مفرغهای دیگر در لرستان به دست آمده که تصاویر مرد و همچنین زن را با سربند و دستار نشان میدهد و بیشتر مورخان در توصیفهایشان از پوشش اقوام ایرانی به این دستار یا همان سربند اشاره واضح و مشخص داشتهاند.
به گفته وی در دورههای متاخر نیز کاربرد گلونی شکل رایجتری پیدا میکند و به عنوان مثال در دوره قاجار در عکسهای گرفته شده مردان با پوشش گلونی دیده میشوند.
وی اظهار داشت: در نقش آناهیتا بر روی یک پلاک گچبری در محوطه برزقباله لرستان، آناهیتا درست مانند زنان لر، سربندی به دور سر بستهاست و گیسوان بافته و طناب پیچش از زیر آن هویداست، همچنین در دوران ساسانی نمونهای از سربند دیده میشود که بسیار شبیه گلونی امروزی لرستان است.
حسن پور تصریح کرد: در گزارش مردم نگاری خرمآباد نیز به پوشیدن گلونی توسط مردان هم اشاره شدهاست و از آن به صورت سرپوشی از جنس ابریشم یاد شده که مردان در مراسم شادی و سرور روی کلاه نمدی به دور سر میپیچیدند.
ریشه کلمه گلونی
گلونی نوعی سربند است که از واژه «گلبندی» با تبدیل حرف «ب» به «و» و حذف حرف «د» گرفته شدهاست و به نوعی پارچه ابریشمی رنگین اطلاق میشود. در گذشته نوعی پارچه ابریشمی هندی به اسم «گل بدن» که سطح روی آن متشکل از فقط دو رنگ (مثلا زعفرانی و سیاه) بوده، از هندوستان به ایران وارد می شده است.
واژه گلبدن در فارسی به صورت گلبندی و در زبان لکی و لری به صورت گلونی درآمد. به مرور زمان در بین لرها واژه گلونی نه فقط برای پارچههای زعفرانی، بلکه برای تمام سربندهای رنگی (غیر سیاه) به کار رفت.
گلونی به عنوان صنایع دستی
عباس حمزه ای کارشناس صنایع دستی عنوان کرد: گل بندی از دیدگاه صنایع دستی یک نوع چاپ از جنسی با نخ ابریشمی محسوب می شود که نقش روی آن به شیوه چاپ کلاقه ای بوده که نقوش را روی اشیای فلزی در موم داغ و روی پارچه می گذاشتند و بعد از شستشو نقوش بر روی پارچه باقی می ماند.
حمزه ای گفت: چاپ کلاقه ای را نخستین بار استاد حسین کلاقیچی وارد ایران کرد و به نقل از مستند نگاری محلی لری از خانم لیلا پهلوانی نیز در یکی از روستاهای لرستان چاپ کلاقه ای انجام می شده است.
وی با بیان اینکه اغلب صنایع دستی لرستان عشایری است افزود: این چاپ نوعی هنر وارداتی به شمار می رود و چاپی دستی است.
حمزه ای ادامه داد: چاپ گلونی در ۲ نوع قرمز و مشکی بیشتر کاربرد دارد و رنگ های متنوع آن بیشتر در مراسمات خاص جوانان استفاده می شود و بستن گلونی در مناطق مختلف عشایر نشین لرستان گره های مخصوص و امدازه های متفاوت دارد.
