گه‌شت وه هه‌ولێر

نەنیشتم ئەو بان دەروەن ئەوداڵان / ئمساڵ نەکردیم سێران چیو ساڵان
«خوڵامڕەزا ئەرکوازی»

شار هەولێر
شار هەولێر یا وه عەرەوی «اربیل» شار فره قەدیمی و دێرین و کوانەێگە و هه جور گرد چیاکەریوە له ناو شار ئیلام(تپه¬خرگوشان یا شاهد) له ناوڕاس شار هەولێریش گردێ هەس که ۲۵ متر له سەر زەمین شاره بەرزتره که شار دێرین و کوانەی هەولێر ها بانێ ، دەور تا دەورێ دیوار بەرزێ کیشریاگه که له دیورەو منێگە قڵای گەورێگ. ناو ئی قڵا نزیکەی ۱۰هزار متر مرەبەع جی دێرێ . شار تازەی هەولێر ئێسه له دەور ئی قڵا فره گەورەو بیوه وه قەوڵ مەردم ئەوره بەرفراون بیوه. هه جور ئیلام خوەمان که چەن گله قڵا دێرێ جور قڵای والی له ناوڕاس شاره و قڵای ئسماعیل خان له کیوەیل باکوور شار ئیلام.
وەختەێگ له نزیکەو قڵای هەولێر دیم کەفتمه ویر کیوەی قڵاقیڕان و قڵاڕەنگ که تاشەیل بانیان مننه قڵای بەرزێگ یەمە ئەوڕەسیم ئەڕا وەیان ئیوشن قڵاقیڕان و قڵاڕەنگ.

تاریخ و مێژوو شار هەولێر
شار کوانه که ها ناو قڵاگه پێشینەێ نیشتەجی و شارستانیەتی فرەێگ دێرێ نزیک ۷هزار ساڵ ئایم پشت ئەل پشت دەی شاره نیشتەجی بیوە. وه خشت دروس کریاگه و یەمە دوجاره له نوو خەراویەیلێ نک و نەوار بیوە و نوژەن کریاگە. له سەردەم مادەیل شار هەولێر له ‍ژێر دەسەڵات حکومەت ماد بیوه. گەورەیل وڵات هاتن دیاکو که یەکێ ده پیاگەیل رەوشت بەرز و زانا و دادپەروەر وڵات بیو وه قەوڵ و شەور و راوێژ یەکتر وه شای خوەیان ئەڵوژاردن.
دیاکو بیوە یەکم پاشای ماد و ئێران ئمجا هەمەدان یا هگمەتانه وه پایتەخت حکومەت ماد نا. کەم کەم شارەیل ترەک جور هەولێر ئی حکومەته قەبول کردن و هاتنه ژێر دەسەڵات ئی حکومەتە. له سەدەی هەشتم د.ک(دیومای کوچ پێخەمبەر وه مەدینه) که مِغوڵەیل داگیر ئێران کردن نەتیوەنسنه داگیر شار و قڵای هەولێر بکەن.

زوان مەردم هەولێر
زوان کوردی یەکێ ده زوانەیل ئێرانیه که هەمیشان وەێ نیوسریاگە و خوەنریاگه و شێعر و گورانی وەێ ئەڵوەسینه. له ئێران زوان کوردی جور زوانەیل ترەک ئێران هەمیشان ئازاد بیوه ئێسەیش له قانون ئەساسی ئێران یا دەستور بنەڕەتی ئێران نیوسانن و خوەنسن وەی زوانه قانونی کریاگه و رێ وه پێ دریاگە. ده دەورە و سەردەم حکومەت سەفەوی ئی شاره وه دەس ئمپراتوری عوسمانی داگیر کریا. دیومای جەنگ جەهانی یەکەم ئمپراتوری عوسمانی دابەش کریا و وڵاتەیل تِرکیە و سوریه و عەراق دروس بیون ئمجا ئی وڵاتەیله وه فکر و ئەندیشەی شوڤِنیستی هاتن زوان کوردی له ناو خوەیان قەدەخەن کردن هەتا وه کار بردن وشەی کورد و کوردستان لە ناویان قەدەخەن کریا وەلێ له ئێران وه چەواشه زوان کوردی ئازاد بیو هەتا هاتن وە ناو کورد و فارس و ئازەری و بەلوچ ئوستان ناو نان، جور ئوستان کوردستان و ئوستان فارس و ئوستان ئازەربایجان و بەلوچستان و لوڕستان و …
چون زوان کوردی دە وڵاتەیل ترکیه و عەراق و سوریه قەدەخەن کریا مەردم کورد لە سەر نیوسانن و خوەنسن شکەنجه و زندان دکریان کوردەیلیش هاتنه دەنگ و حەق و ماف خوەیان خواستن تا یه که تیوەنسن حەق و ماف خوەیان بسێنن. ئەڕایه ئێسه له شارەیل کوردنشین ترکیه و سوریه و عەراق هەمه چشت وه زوان کوردی نیوسریاگە، هەڵبەت وه زوان فورماڵ(تِرکی و عەرەوی)یش نیوسریاگه.

گەشت وە شار هەولێر
له ئیلامەو چگیمن ئەڕا قەسرشیرین وه گومرک پەروێزخان چگیمنه ناو ئوستان سڵێمانیه ئمجا سوار ماشین یا سەیاره بیوم تا شار سڵێمانیه چگم لەوره سوار مینی¬باس یا وه قەوڵ مەردم ئەوره پاس بیوم چگم ئەڕا شار هەولێر له گاراژ یا وه ئنگلیسی گەراج کەرکوک له جنوب هەولێر هاتمه خوار و فره خیاوان و شەقامەیل پیەن و ماڵەیل بەرزێگ دیم وه رێ کردن رەسیمه وەر دەم ئِدارەێ له بان تابڵوێ نیوسریایو «وزارەتی شارەوانی و گەشت و گوزار» یەعنێ وزارەت شار و سەفەر و گوزەرانن یا وه فارسی هە ئەو «وزارت ایرانگردی و جهانگردی» له ئێران.
ئەومه هەرکەس فره دگەردیا و سەفەر و گەشت دکرد وە هەنەکی وەێ دوتن «گەشتەڵ» وەلێ ئمڕو دی وزارەتێ وەێ ناوه دروس بیوە وه هەر کەسیش گەشت بکەێ وەێ ئیوشن «گەشتیار» یەعنێ موسافر که جور وشەیل شەنیار و ئاویار و گەلیار و … خوەمانن . کار ئی وزارەته ئیەس تا جی و شون سێران و خوەش گوزەرانن مەردم دیاری بکەێ و دروس و ئامادەیان بکەێ .

له شەقام کەرکوک وەرەو بان دچگم «رێکخەراو میلکان بۆ کوردە فەیلیەکان» دیم کە مەرکەز و ناوەند کوردەیل پاڵه(فَیلی) خوەمان له هەولێره. فرە له کوردەیل پاڵە(فەیلی) خوەمان نیشتەجی کەرکوک و هەولێرن، لەورە فره ناسریانه چون فره دوێرسن ده وەر ستەم و زوور حکومەت بەعس بوسن و جەنگ بکەن وه نزیکەێ ۲۲ هزار کەس لیان شەهید کریا. جورێ که کاک مەسعود سەروک و رەئیس حکومەت هەرێم کوردستان وتگه کورد پاڵه(فەیلی) یەکم کوردەیلن که وەرجه کوردەیل سوران و بارزان و هەورامی له کوردستان عەراق جنوساید یا نەژادکوشی کریانه.
فره رستوران دیم ده بانیان وه کوردی نیوسانیو «چێشتخانه» کەفته ویرم خوەمان ئیوشیم بچیمن چشتێ بسێنیم یا چشتێگ بخوەیمن. کەس لەوره نیەزانس «غذا» وه چه ئیوشن! دیاره مەردم خوەمان تازه ئی وشە وە کار بەن چون ئەومه گشت دوِتن چێشت.
له ناو خیاوان و شەقامەیل گەوره مودێرن رێ دکردم ئاپارتمانەیل بلێن و مودێرنێ جور گشت شارەیل جەهان ددیم وەلێ ئیه ئیمه نەیومن! دخواستم خوەمان پێدا بکەم تا یه که له ناو کیوچەێگ لا گرتم و چگمه ناو یەێ مەحلە یا گەڕەک قەدیمی و دێرینێ دارەیل تیو جور ئەومەی ئیلام خوەمان دیم، ماڵەیل خشتی دیم دی مودێرن نەیو فره هویەت و شوناس داشت هس کردم خوەم پێدا کردمه.
ئمجا چگمه ناو بازار میوەفروشەیل جور بازار میوەفروشەیل ئیلام خوەمان بیو، دەنگ ئاشنای هات خیار، باینجان، کودی، بامیه، تەماتە، پەتاتە و … هه جور خوەمان دوتن کودی له سڵێمانیه ئیوشن کولەکه، داڵگێ زاڕووێ چڕی وت بچوو له دکانه میوە وە قەرت بیار… یادێ وەخێر ئیمەیش زاڕوو بیومن ده ماڵ وەمان دوتن بچو له دکان ئەحمەد چەم کەوه (میوەفروش سەرکیوچە) تەماتە و بایِمجان وه قەرت بیار، ئمجا ئێواران باوگمان دچگ قەرته دِوِژارد، یەمه دی پیول هەس وەلێ هامدڵی کەمە! دچار یەێ جور دو دڵی بیوم راسی مودێرنیته هات، چه دایمن چه گرتیمن؟!