حفظ گویشها و زبانهای منطقهای فقط یک دغدغهٔ فرهنگی نیست؛ یک ضرورت علمی، هویتی و حتی فناورانه است. خانوادهٔ کردی جنوبی – از کلهری تا لکی، لری و ایلامی – مجموعهای از نظامهای زبانی غنیاند که توانایی بیان پیچیدهترین مفاهیم را دارند. اما در جهان امروز، ارزش یک زبان فقط به زیبایی و قدمتش نیست؛ به حضور دیجیتال آن هم وابسته است. و اینجاست که مشکل آغاز میشود.
مسئله این نیست که این گویشها «ضعیف» یا «ناتوان» هستند. مسئله این است که دادهٔ دیجیتال کافی برای یادگیری آنها وجود ندارد. مدلهای هوش مصنوعی، موتورهای ترجمه و حتی موتورهای جستوجو فقط از چیزی یاد میگیرند که در اینترنت موجود باشد. وقتی هزاران صفحه سورانی و کورمانجی در وب هست، اما از لکی، لری یا کلهری تنها چند متن پراکنده دیده میشود، طبیعی است که کیفیت ترجمه و پردازش آنها پایینتر باشد.
این در حالی است که در سالهای اخیر، تولیدات ارزشمندی در قالب روزنامهنگاری، رمان، داستان، پژوهش و شعر به زبانهای کردی جنوبی نوشته شده است. این آثار نشان میدهند که زبان زنده است و ظرفیت بالایی دارد. اما مشکل اینجاست که این متون هنوز دیجیتالی نشدهاند؛ نه در پایگاههای داده، نه در وبسایتها، نه در آرشیوهای باز. در نتیجه، گوگل و مدلهای هوش مصنوعی عملاً چیزی برای یاد گرفتن ندارند.
برای عبور از این وضعیت، باید از سطح گلایه فراتر رفت و وارد عمل شد:
نخستین گام، دیجیتالیسازی گستردهٔ متون موجود است؛ از اسکن و تایپ آثار قدیمی گرفته تا انتشار آنلاین نوشتههای جدید.
گام دوم، ایجاد یک استاندارد نوشتاری نسبی برای هر گویش است تا مدلها بتوانند الگوهای زبانی را تشخیص دهند.
گام سوم، تولید محتوای تازه در قالب مقاله، داستان، زیرنویس، پادکست و شبکههای اجتماعی است؛ محتوایی که قابل جستوجو و پردازش باشد.
و در نهایت، باید پروژههای جمعسپاری راهاندازی شود تا خود گویشوران بانک دادهٔ زبانشان را بسازند.
اگر میخواهیم کردی جنوبی و شاخههایش در آیندهٔ دیجیتال حضور داشته باشند، باید آنها را از جهان شفاهی به جهان نوشتاری و آنلاین منتقل کنیم. زبانهایی که دیده شوند، میمانند؛ و زبانهایی که در اینترنت غایب باشند، دیر یا زود در حافظهٔ جمعی کمرنگ میشوند. حفظ این گویشها یعنی حفظ بخشی از تاریخ، هویت و تنوع فرهنگی ما.
- نویسنده : وادهنگ کورد
